Kontynuowana jest „seria etnobotaniczna“ z udziałem rośliny, która obecnie znana jest przede wszystkim jako podstawowy składnik produkcji piwa. Bez wątpienia chodzi o chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) – roślinę, która od dawna cieszy się dużą popularnością nie tylko jako konserwujący i aromatyczny dodatek do piwa, lecz także jako łagodnie uspokajająca roślina lecznicza, na przykład w postaci naparu herbacianego. Poza tym chmiel jest ceniony również jako ważny składnik kadzideł, a rzadziej jako zioło do palenia lub „waporyzacji“. Szamańsko-rytualne użycie tej rośliny nie jest w Europie udokumentowane, natomiast jest znane z Ameryki Północnej, gdzie duch chmielu jest dla szamanów i szamanek z plemienia Omaha jednym z najważniejszych sprzymierzeńców.
📑 Inhaltsverzeichnis
Przynależność botaniczna
Rodzaj → Humulus (chmiel)
Rodzina → Cannabaceae (konopiowate)
Synonimy botaniczne
Cannabis lupulus, Humulus americanus, Humulus cordifolius, Humulus neomexicanus, Humulus volubilis, Humulus vulgaris, Lupulus humulus, Lupulus Scandes
Nazwy zwyczajowe
Bierhopfen, Gemeiner Hopfen, Hopf, Hoppen, Hoppho, Hupfen, Beer Flower, Common hop, Hop (ang.), chmel (czes.), divlji hmelj (chorw.),Hop (niderl.), Houblon, Vigne du nord (franc.), humall (isl.), Humle (duń.), komló (węg.), Lupolo (port.),Luppolo (wł.), Lupulu (hiszp.), şerbetçi otu (tur.), хмель (ros.)
Botanika
Humulus Lupulus jest wieloletnią rośliną pnącą o wysokości od 3 do 12 metrów. Liście są trzy- do pięciolistkowe (trój- do pięcioklapowe), ząbkowane, sercowate, szorstkie i występują w ułożeniu naprzeciwległym. W przypadku chmielu kwiaty żeńskie i męskie rosną na oddzielnych roślinach (hasło: dwupienność). W uprawie rozmnaża się tylko rośliny żeńskie, ponieważ tylko one wytwarzają pożądane szyszkowate kwiatostawy („szyszki chmielu“). Składają się one z kilku małych, zachodzących na siebie listków, mają aromat przypominający konopie i dojrzewają od września do października. Charakterystyczną cechą chmielu jest jego niezwykle szybki wzrost. W optymalnych warunkach stanowiskowych łodyga może rosnąć nawet do 30 cm dziennie.
Występowanie
Botaniczną ojczyzną chmielu jest prawdopodobnie północna Eurazja. Obecnie rośnie on najchętniej w strefach umiarkowanych Europy, Azji oraz Ameryki Północnej. W Europie można go czasem spotkać dziko rosnącego, na przykład w lasach łęgowych, przy żywopłotach oraz w pobliżu zbiorników wodnych.
Składniki
W szyszkach chmielu znajduje się olejek eteryczny zawierający różne mono- i seskwiterpeny (farnezen, humulen i in.) oraz żywice, kwas askorbinowy, dwa kwasy goryczkowe: humulon i lupulon, katechiny, chalkony, flawonoidy (kwercetyna i in.), garbniki, olejek kampferolowy, minerały i polifenole. Substancje czynne z grupy kannabinoidów nie występują w chmielu – mimo botanicznego pokrewieństwa z konopiami – co zostało udowodnione!
Uprawa we własnym ogrodzie
Do uprawy chmielu wykorzystuje się wyłącznie klony i sadzonki roślin żeńskich. Wynika to z tego, że szyszki chmielu – ważne dla warzenia piwa – rozwijają się wyłącznie na roślinach żeńskich. Do okadzania można jednak używać także wiech męskiej rośliny chmielu. Młodą roślinę lub sadzonkę sadzi się wiosną. Chmiel wprawdzie lubi słońce, ale bez problemu rośnie także w cieniu. Ważne, aby roślina miała do dyspozycji przepuszczalne dla wody i wilgotne podłoże. W suche dni należy podlewać obficie.
Ponadto ze względu na szybki wzrost na wysokość chmiel może potrzebować podpory do pnięcia się oraz odpowiedniej ilości składników odżywczych. W zależności od struktury gleby zaleca się dlatego regularne nawożenie organiczne. Poza tym podczas uprawy chmielu należy koniecznie uwzględnić, że może on wyrządzić dużą szkodę sąsiednim roślinom, dlatego ogrodnik najlepiej posadzi go w osobnym miejscu, tak aby mógł on rosnąć niezakłócenie, a przy tym nie zginęły żadne inne rośliny. Zbiór szyszek kwiatowych przypada w zależności od momentu dojrzewania na miesiące wrzesień i październik.
Ważne, aby zbiór został zakończony jeszcze przed tym, zanim kwiaty zrzucą swoje bogate w substancje czynne listki gruczołowe. Jesienią chmiel można całkowicie przyciąć, to znaczy, że wszystkie nadziemne części można całkowicie usunąć. Kłącze pozostaje w ziemi i na następną wiosnę ponownie wypuszcza pędy.
Zastosowanie rytualne
Pobieżne spojrzenie na historię kulturową chmielu pozwala szybko stwierdzić, że roślina ta była wykorzystywana rytualnie jedynie marginalnie. Chmiel, a właściwie jego szyszki, jako cenny roślinny środek leczniczy był i jest stosowany znacznie częściej. Mimo to Humulus lupulus bywał sporadycznie używany także rytualnie. Na przykład przez dawnych mnichów, którzy wykorzystywali chmiel o działaniu obniżającym libido do tłumienia popędu seksualnego. „Cnotliwi mężczyźni pili ogromne ilości piwa, aby oprzeć się pokusom diabła, czyli własnej żądzy.” (RÄTSCH 2012: 270)
Ponadto zaobserwowano rytualne użycie chmielu u szamanów i szamanek (znachorów i znachorek) z plemienia Omaha. Zaliczali oni chmiel, obok rośliny z rodziny psiankowatych Physalis heterophylla i rośliny z rodziny selerowatych Osmorhiza longistilis (dziki anyż), do swoich najważniejszych roślinnych sprzymierzeńców i stosowali go w ramach ceremonii uzdrawiających. Zazwyczaj szamani najpierw dokładnie przeżuwali te trzy rośliny, a następnie wypluwali papkę wraz z wodą na leczone części ciała. Rzadziej chmiel, który zresztą przypisywany jest żywiołowi wody oraz planetom Mars i Merkury, używano jako dodatku do rytualnych mieszanek kadzidlanych, na przykład w celu uspokojenia oraz skupienia umysłu.
Zastosowanie lecznicze
Żeńskie szyszki chmielu należą, obok kozłka lekarskiego itp., do najstarszych i najważniejszych rodzimych fitoterapeutyków stosowanych w stanach nerwowego niepokoju, lekkich depresjach i zaburzeniach zasypiania. Poza tym szyszki chmielu są znane w medycynie ludowej jako środek stosowany w leczeniu stanów lękowych, schorzeń pęcherza i nerek, gorączki, czyraków, wypadania włosów, uszkodzeń skóry, bólów żołądka i zaburzeń miesiączkowania.
Jako łagodny środek uspokajający chmiel jest jednak stosowany nie tylko w tradycyjnej medycynie ludowej, lecz także w aromaterapii, homeopatii i medycynie konwencjonalnej. Ponadto istnieją pewne wskazówki, że palone lub waporyzowane szyszki chmielu łagodzą bóle głowy. Relacje z doświadczeń są jednak w tym względzie bardzo rozbieżne.
Działanie
Spektrum działania chmielu obejmuje działanie lekko przeciwbólowe, przeciwbakteryjne, pobudzające apetyt, oczyszczające krew i przeciwzapalne, a także uspokajające, wspomagające sen i tonizujące. Łagodnie uspokajająca substancja chmielu opiera się według wszelkiego prawdopodobieństwa na psychoaktywnej cząsteczce o nazwie 2-metylo-3-buten-2-ol. Substancja ta nie jest jednak zawarta w samych kwiatach chmielu, lecz powstaje dopiero w organizmie z humulonu i lupulonu.
Lekko uspokajające działanie chmielu można wzmocnić, czyli zintensyfikować, mieszając go z podobnie działającymi ziołami, na przykład z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis), lawendą (Lavandula angustifolia) lub melisą (Melissa officinalis). Niektórzy miłośnicy roślin twierdzą ponadto, że palona lub waporyzowana kombinacja chmielu i kocimiętki (Nepeta cataria) działa podobnie jak konopie.
Stosowane jako kadzidło kwiaty chmielu mają również działanie uspokajające i wspomagające zasypianie, dlatego doskonale nadają się do okadzań relaksacyjnych i na sen. Także przy wewnętrznym niepokoju lub rozgorączkowanym umyśle okadzanie chmielem może oddać dobre usługi. Do okadzań miłosnych szyszki chmielu są jednak ze względu na swoje działanie osłabiające libido absolutnie nieodpowiednie.
Formy przygotowania
Najczęściej używa się suszonych szyszek. Jeśli jednak chce się wykorzystać wyłącznie tak zwane gruczoły chmielu (Lupuli glandula), suszone szyszki trzeba dokładnie przesiać. I to tak długo, aż pozostanie żółtozielony, aromatyczny i lepki proszek.
Napar herbaciany
Na filiżankę przypada jedna do dwóch łyżeczek suszonych i rozdrobnionych kwiatów chmielu. Zalać je wrzącą wodą, zostawić do zaparzenia na 10 minut i przecedzić.
Kadzidło
Do okadzania można używać szyszek, gruczołów szyszek oraz kwiatu żeńskiego lub wiechy męskiego chmielu – gruczoły najlepiej jednak okadzać nie na węglu, lecz na podgrzewaczu. Delikatnie korzenny dym, aromatem nieco przypominający kozłek lekarski, można łatwo wdychać.
Fitoinhalacja
Także waporyzowany (lub palony) chmiel wykazuje swój przyjemnie łagodny potencjał działania. Fitoinhalacja z chmielem może być na przykład w stanach lękowych, depresjach, stanach pobudzenia, bólach głowy, braku sił i zaburzeniach snu pomocą łagodzącą objawy. Idealna temperatura do odparowania leczniczych składników wynosi 130 ° C.
Literatura
Rätsch, Christian (2012): Enzyklopädie der psychoaktiven Pflanzen, 10. Auflage, Aarau: AT Verlag.
Najczęstsze pytania o chmiel i konopie
Czy chmiel jest spokrewniony z konopiami?
Tak. Chmiel (Humulus lupulus) i konopie należą do tej samej rodziny roślin – konopiowatych (Cannabaceae) – a zatem są ze sobą botanicznie blisko spokrewnione. Ta bliskość przejawia się w podobnych substancjach gorzkich i olejkach eterycznych. Kolejną rodzimą krewniaczkę przedstawiamy w naszym cyklu o jałowcu.
Czy chmiel zawiera kannabinoidy?
Chmiel nie wytwarza klasycznych fitokannabinoidów, takich jak THC, ale zawiera pokrewne substancje gorzkie oraz aromatyczne terpeny, jakie występują także w konopiach. To, że substancje podobne do kannabinoidów powstają nie tylko w konopiach, pokazuje nasz artykuł o kannabinoidach bez konopi.
Jak chmiel działa jako roślina lecznicza?
Tradycyjnie chmiel uchodzi za środek łagodnie uspokajający i wspomagający sen – najczęściej w postaci naparu herbacianego lub razem z kozłkiem lekarskim. Zawarte w nim substancje gorzkie działają ponadto pobudzająco na trawienie. Kto szuka naturalnych sposobów na odprężenie się i wyłączenie myśli, szybko natrafia na takie rośliny lecznicze.
Czy chmiel można palić lub waporyzować?
Tak, chmiel rzadziej bywa też używany jako ziele do palenia lub waporyzacji i można go waporyzować samodzielnie albo w mieszankach ziołowych. Najbardziej znany pozostaje jednak jako klasyczny składnik piwa, gdzie odpowiada za aromat i trwałość – dlaczego ludzie dawniej często pili piwo zamiast wody, wyjaśnia ta kolumna.
Branchen-Update
News, Analysen und Reportagen — mehrmals im Monat direkt in dein Postfach.
Folge uns
