W tej wieloczęściowej serii artykułów zatytułowanej „Rodzima Etnobotanika“ uwaga skupia się na tych gatunkach roślin, które w Europie od dawna są znane jako ważne rośliny lecznicze, rytualne lub psychoaktywne i od zawsze były odpowiednio wykorzystywane. Pierwsza część tego cyklu etnobotanicznego zajmuje się powszechnie znaną jemiołą (Viscum album) – rośliną pasożytniczą na drzewach, która była święta dla naszych przodków, otoczona licznymi symbolami i posiada właściwości zdrowotne sprzyjające uzdrowienia.
📑 Inhaltsverzeichnis
Synonimy botaniczne
Viscum album L., Viscum stellatum D. DON.
Nazwy potoczne
Affolter, Albranken, Bocksfutter, Donarbesen, Donnerbesen, Drudenfuß, Elfklatte, Geißkrut, Heil aller Schäden, Hexenbesen, Hexennest, Knisterholz, Nistel, Vogelkläb, Vogelleimholz, Vogelmistel, Weißbeerige Mistel, Wintergrün, Wintersamen, (european) Mistletoe (ang.), Gui (fr.), Vischio comune (wł.), Maretak (niderl.)
Klasyfikacja botaniczna
Rodzaj → Viscum (jemioły)
Rodzina → Santalaceae (santalowate, czyli leimblattgewächse), wcześniej: Viscaceae (jemiołowate)
Podgatunki Viscum album – Zależnie od poszczególnych drzew żywicielskich
| Viscum album ssp. abietis | Jemioła jodłowa (jodła pospolita) |
| Viscum album ssp. album | Jemioła liściasta (klon, jabłoń, brzoza, buk, jesion, leszczyna itd.) |
| Viscum album ssp. austriacum | Jemioła sosnowa (sosny, rzadziej świerki i modrzewia) |
| Viscum album ssp. creticum | Jemioła kreteńska (sosna turecka/Pinus brutia) |
Uwaga: Tak zwana jemioła dębu (Loranthus europaeus), która również ma znaczenie etnobotaniczne, należy do innej rodziny roślin, mianowicie Loranthaceae (loranthowate).
Botanika
Viscum album jest wiecznozelonym półparazytą, co oznacza, że roślina pobiera od swojego drzewa żywiciela wyłącznie niezbędną wodę oraz sole mineralne. Fotosyntezę przeprowadza samodzielnie. Jemioła można znaleźć zasadniczo w koronach jej drzew żywicielskich. Nigdy nie ukazuje korzeni w ziemi, a jedynie w gałęziach drzew. Forma wzrostu jemioły jest typowo kulistaowa. Jej średnica wynosi maksymalnie 1,5 metra. Liście są lancetowate, mocne, skórzaste i przez cały rok pozostają zielone.
Szczególną cechą liści jest to, że nie więdną. Pozostają zielone aż do momentu opadnięcia. Ponadto nie posiadają typowej strony dolnej i górnej. Kwiaty są dwupienne, żółto-białe, jednak bardzo niepozorne i ledwo zauważalne. Pojawiają się w okresie od marca do maja. Owoce powstają w zimie. Są to białe, przezroczyste jagody zawierające nasiona oraz lepką substancję śluzu. Ta substancja jest niezbędna do pomyślnego rozmnażania się, ponieważ dzięki niej zapewnione jest, że nasiona przylgną do gałęzi żywiciela. Oczywiście dopiero po tym, jak jagody zostaną zjedzone przez ptaki, takie jak cichy drozd (Turdus viscivorus) czy szara gościnnica (Sylvia atricapilla), i ponownie wydalone z ich odchodami.
Uwaga: Wszystkie części rośliny są słabo trujące.
Toksyczność zmienia się jednak w zależności od drzewa żywiciela. Wykazano, że jemioły z klonu, lipy, orzecha włoskiego oraz robinii (zwanej również fałszywą akacją) są najbardziej trujące. Jemioły z jabłoni natomiast uważane są za te o najmniejszej toksyczności.
Występowanie
Viscum album pochodzi z Europy Północnej i Azji Północnej. Tymczasem roślina rozprzestrzeniła się już na szeroką skalę w regionach południowo- i środkowoeuropejskich.
Składniki
W trawie jemioły zawarto wiele różnych składników. Na przykład bioamid tyramina, kwas betulinowy, gorzkie substancje, flawonoidy, glikoproteinny, żywicę, histaminę, inozytol, lignany, kwas oleanolowy, kwasy fenolokarboksylowe, polisacharydy, triterpeny (amyrin i inne), kwas ursolowy, saponiny, substancje śluzu, viscalbinę, viscynę, viscotoksyny, ksantofil i cynk.
Uprawa w ogrodzie
Uprawa jemioły jest trudna, biorąc pod uwagę, że rozprzestrzenianie nasion naturalnie odbywa się przez ptasie odchody. Ptaki bowiem jedzą jagody zawierające nasiona i wydalają je ze swoimi odchodami. Jest więc całkiem możliwe, że jemioła przyjdzie do ogrodu sama z siebie, pod warunkiem że znajdują się tam drzewa, na których gałęziach i rozgałęzieniach jemioła może kiełkować i wpuszczać korzenie.
Jeśli jemioła nie dotrze do ogrodu naturalnym sposobem, uprawa może się powieść przez nałożenie lepkich jagód wczesną wiosną na gałęzie i lekkie ich wciśnięcie.
Jednak ogrodnik powinien pamiętać, że jemioła jest rośliną żywicielską, która pobiera wodę ze swojego drzewa bez danego czegoś w zamian. Wiele jemioł na jednym drzewie może długoterminowo mu zaszkodzić. Pojedynczy zaś zaś zarostek jemioły nie może drzewu wyrządzić szkody. Zdrowe drzewo może bez problemu je zasilić.
Rytuały, mitologia i symbolika
Jemioła należy do najstarszych magicznych roślin Europy. Od zawsze uważana jest za symbol szczęścia, płodności, życia i śmierci jednocześnie. Z powodu tego, że jemioła nosi soczy zielone liście nawet w surowe mrozy, interpretowana jest jako symbol wieczystego życia, odrodzenia i nieśmiertelności. Z drugiej strony jemioła była również kojarzona ze śmiercią i umieraniem, chociaż ta symbolika opiera się przede wszystkim na obserwacji przyrody, że jemioła atakuje drzewa i poprzez pozbawienie ich pożywienia długoterminowo im szkodzi.
Roślina była szczególnie święta dla celto-druidów. Nazywali ją oni oljo-liagi, co w tłumaczeniu oznacza „Uzdrowiciel wszystkich chorób“.
Roślinie przypisywano wiele magicznych właściwości, między innymi to, że odpędza nieszczęście i złe duchy. Właśnie z tego powodu, ponieważ chciano uniemożliwić wkroczenie złych energii do domu, tradycyjnie nad wejściem do domu umieszcza się gałązki jemioły. Pogański zwyczaj, który w wielu regionach utrzymuje się do dziś. Podobnie jak ta niosąca szczęście tradycja całowania się jako pary pod jemiołą.
Nasi celto-przedkowie szczególnie czcili te gatunki jemioły, które rosły w koronie dębu. Te mogły być zbierane wyłącznie w bardzo specjalnych momentach i fazach księżyca, na przykład w dniach przesilenia letnego lub zimowego i – zgodnie z tradycją – mogły być ścinane z drzewa żywiciela wyłącznie złotym sierpem.
Czy sierp był rzeczywiście ze złota, można jednak kwestionować, ponieważ drewno jemioły jest zbyt twarde, aby można go było ciąć złotem. Bardziej prawdopodobne jest, że sierp był wykonany z brązu. Po zbieraniu, z wdzięczności i aby prosić o błogosławieństwo, zwykle składano ofiarę z dwóch białych byków. Byków dlatego, że według mitologii celto-druidów białe jagody jemioły symbolizują krople nasienia kosmicznego byka, który niegdyś zapłodnił wielką boginię i ponadto jako jedno z najważniejszych celtyjskich zwierząt mocy ucieleśnia Pana Dębu.
Jednak nie tylko w starożytnym celtyzme, ale faktycznie we wszystkich kulturach środkowo- i północnoeuropejskich jemioła zajmowała wybitne miejsce jako cenna roślina lecznicza, a jednocześnie tajemnicza roślina magiczna. Dla Germanów jemioła z jej rozgałęzioną formą wzrostu stanowiła na przykład rodzaj czarodziejskiego żezła lub różdżki poszukiwaczy wody, które nie tylko otwiera drogę do podziemi i pomaga przejść próg świata zaświatów, ale także za jej pomocą można znaleźć ukryte skarby, powstrzymać złodziei i wysadzić zamki. Ale szczególnie ze względu na jej właściwość nawiązywania połączenia ze Światem Innym, jemioła od zawsze wykorzystywana jest w ramach kultów przodków, na przykład w postaci kadzideł.
Takie kadzidło może pomóc nam nawiązać kontakt z naszymi przodkami, na przykład wtedy, gdy pragniemy prosić ich o wsparcie i błogosławieństwo.
Dopiero w trakcie chrystianizacji jemioła, podobnie jak wiele innych leczniczych roślin magicznych, coraz bardziej zyskiwała złą opinię jako tak zwana zielska czarownic. Prawdopodobnie do dzisiaj nie znajdziemy ani jednego kościoła, który byłby dekorowany gałązkami jemioły.
Ciekawe: Jemioła jest najważniejszym składnikiem mikstury magicznej Miraculixa, słynnego druida z „Asteriksa i Obeliksa“.
Jemioły jako rośliny lecznicze
Jemioła to nie tylko święta celtyjska roślina rytualna, ale od zawsze i aż do współczesnych czasów wykorzystywana jest również jako roślina lecznicza do leczenia wielu chorób. Stosowana zewnętrznie, na przykład jako miazga lub maść, nasi przodkowie używali liści jemioły jako skutecznego leku do leczenia odmrożeń. Stosowana wewnętrznie jako krocze zaparzona na zimno herbata działała jemioła jak środek przeczyszczający, uspokajający, obniżający ciśnienie krwi, hemostaza, przeciwzapalnie, rozszerzająco naczynia, moczopędnie, rozluźniająco krąże oraz wzmacniająco nerwy i metabolizm. W kontekście tradycyjnej europejskiej medycyny naturalnej ziele jemioły jest dlatego rekomendowane również do leczenia miażdżycy, wewnętrznych krwawień, epilepsji, gorączki, wysokiego ciśnienia krwi, bólów głowy, reumatyzmu, zaburzeń trawienia i dolegliwości menopauzalnych.
Współcześnie jemioła jest przede wszystkim znana jako naturalny środek medycyny naturalnej do uzupełniającej terapii raka. Działanie przeciwnowotworowe jemioły odkrył filozof i założyciel antropozofii Rudolf Steiner (1861-1925), który był jednocześnie inicjatorem tak zwanej terapii jemiołą. Jednak czy jemioła rzeczywiście wzmacnia układ immunologiczny, hamuje wzrost raka i powoduje złagodzenie działań ubocznych radioterapii, w kręgach medycznych dyskutowane jest bardzo kontrowersyjnie.
Działanie
W zależności od formy podania jemioła posiada szerokie spektrum różnych właściwości leczniczych (patrz zastosowanie medyczne).
Gdy jemioła stosowana jest jako kadzidło, tak jak czasami praktykuje się to w kontekście psychonautycznym lub szamańsko-rytualnym, działała antylek-owo, wyjaśniająco umysł i sprzyjająco marzeń. Kadzidło z jemioły może wspaniale pomóc w lepszym zrozumieniu i integracji wewnętrznych obrazów i wizji. Na poziomie energetycznym jemioła powoduje dwie rzeczy: Po pierwsze, wzmacnia naszą energetyczną obronę, czyli nasz subtelny płaszcz ochronny, co może być szczególnie przydatne podczas podróży do Świata Innego. Poza tym kadzidło z jemioły działa silnie oczyszczająco, co wiąże się z faktem, że dym transformuje negatywną energię w pozytywną.
Formy przygotowania
Kadzidło
Jemioła – która w mieszance rytualno-dymiącej symbolicznie bardzo często reprezentuje środek zimy – podczas kadzenia wydaje ciepły, ostry i lekko słodkawy dym. Ziele można palić samo i łatwo wdychać, osobiście jednak lubię je mieszać z innymi roślinami na kadzidło i żywicami, na przykład z byłem, żywicą świerkową, świętojaniną lub płatkami róż.
Herbata (zaparzona na zimno)
Herbatę z jemioły zawsze zaparza się na zimno. Najlepiej brać dwie łyżeczki na 0,5 do 1 litra wody i pozwolić na zaparznięcie przez noc lub przez okres od ośmiu do dziesięciu godzin. W zależności od osobistych preferencji herbatę można przed piyciem lekko rozgrzać (nie gotować).
Często zadawane pytania dotyczące jemioły
Jak działa jemioła jako roślina lecznicza?
Jako zaparzona na zimno herbata jemioła działa tradycyjnie między innymi obniżając ciśnienie krwi, rozluźniająco krąże, przeciwzapalnie i uspokajająco. Znana jest również z powodu założonej przez Rudolfa Steinera terapii jemiołą, której przydatność dla układu immunologicznego i leczenia raka pozostaje naukowo dyskutowana. Również inne rośliny są cenione jako rośliny lecznicze – na przykład jeżyna purpurowa z jej działaniem podobnym do kannabinoidów, porównywalne z udokumentowanym działaniem łagodzącym ból terpenu Myrcen.
Czy można palić jemioły?
Tak. Ziele jemioły od zawsze stosowane jest w ramach kultów przodków jako kadzidło, aby symbolicznie nawiązać kontakt z przodkami i prosić o wsparcie. Podobnie byteł również stosowany jako ustronne stara roślina rytualna i na kadzidło.
Jakie znaczenie ma jemioła w obrzędach i mitologii?
Dla celtyckich druidów jemioła była święta: Nazywali ją „oljo-liagi“ – „Uzdrowiciel wszystkich chorób“ – i przypisywali jej liczne magiczne właściwości. Inne rodzime rośliny lecznicze i rytualne prezentujemy w naszej serii etnobotaniki, na przykład świętojanna i jej działanie.
Czy można upradzać jemioły w ogrodzie?
Uprawa jest wymagająca, ponieważ jemioła jest wiecznozelonym półparazytą, który rośnie na drzewach żywicielskich i rozprzestrzenia swoje nasiona w przyrodzie przez ptasie odchody. Jak daleko rośliny mogą się zmienić poprzez hodowlę, pokazują między innymi nowe superośliny do bezopałowego konopi.
Branchen-Update
News, Analysen und Reportagen — mehrmals im Monat direkt in dein Postfach.
Folge uns
