Druga część serii artykułów „Rodzima etnobotanika“ poświęcona jest krwawnikowi pospolitemu (Achillea millefolium) – roślinie, która w dawnej Europie była ceniona nie tylko jako cenny środek leczniczy, lecz także wykorzystywana przez naszych przodków jako rytualna roślina wróżebna oraz jako oczyszczająca i wspomagająca wizje roślina do okadzania. W Niemczech krwawnik można znaleźć wszędzie jako szeroko rozpowszechnioną dziko rosnącą roślinę, często bezpośrednio na poboczach dróg.
📑 Inhaltsverzeichnis
- Przynależność botaniczna
- Nazwy zwyczajowe
- Botanika
- Występowanie
- Składniki
- Uprawa we własnym ogrodzie
- Rytuał, mitologia i symbolika
- Krwawnik jako roślina lecznicza
- Właściwości działania
- Alergicy muszą uważać!
- Czas zbioru i formy przygotowania
- Sok wyciskany
- Kadzidło
- Napar herbaciany
- Kąpiel siedząca lub całościowa
- Środek na gojenie ran
- Często zadawane pytania
- 💬 Fragen? Frag den Hanf-Buddy!
„Ten krwawnik jest – właściwie każda roślina jest – cudem natury, ale gdy spojrzy się znów na inny kwiat, wtedy szczególnie głęboko zapada w serce, jakim cudem jest ten krwawnik; jest on cudem całkiem szczególnym. Ma w sobie to, o czym Państwu mówiłem, że duch zawsze zwilża tym sobie palce. […]Można by powiedzieć: u żadnej innej rośliny duchy natury nie osiągają takiej doskonałości w używaniu siarki jak u krwawnika.“ (STEINER 1963: 126 f.)
Przynależność botaniczna
Rodzaj → Achillea (krwawniki)
Rodzina → Asteraceae (astrowate)
Inne gatunki Achillea istotne z punktu widzenia etnobotaniki
Łącznie rodzaj krwawników obejmuje ponad 150 potwierdzonych gatunków. Należy pamiętać, że żółte i czerwone odmiany uprawne nie nadają się do celów leczniczych.
Nazwy zwyczajowe
Brew Wenus, ziele na ból brzucha, ziele tamujące krew, ziele polnych snopków, ziele niewieście, ziele snopkowe, snopek, krwawnik pospolity, ziele Boże, Grundheil, uzdrowienie całego świata, ziele dziewicze, ziele świętej Małgorzaty, dziewięć mocy, owcze żebro, tysiącliść, łąkowy jod, krwawnik łąkowy, Civan percemi (tur.), Gearwe (niderl.), herbe à cent feuilles, millefeuilles (franc.), Milenrama, Milhoyas, Nosebleedplant, Old men’s pepper, Soldier’s woundwort, Yarrow (ang.), Millefoglia (wł.), Shih (chiń.), supercilium veneris (łac.)
Botanika
Achillea millefolium jest byliną o wysokości od 50 do 100 cm, z pierzastymi, naprzemianlegle ułożonymi liśćmi. Baldachowaty kwiatostan rozwija się w okresie od czerwca do sierpnia. Składa się z wielu małych kwiatostanów częściowych i ma maksymalną średnicę około 15 cm. Barwa kwiatów języczkowatych jest zazwyczaj biała, rzadziej żółtawa lub blado różowa. Łodygi mogą być zarówno gładkie, jak i lekko owłosione.
Roślina wydziela lekko cierpko-korzenny aromat i ma gorzki smak.
Występowanie
Krwawnik łąkowy jest rozpowszechniony na całym świecie. Szczególnie często można go znaleźć w strefach umiarkowanych Ameryki, Azji i Europy. Krwawnik rośnie na poboczach dróg, polach uprawnych, piargach, pastwiskach i ubogich łąkach kwietnych.
Składniki
Krwawnik zawiera wiele substancji czynnych. Do najważniejszych z nich należy olejek eteryczny, w którego skład wchodzą azulen, chamazulen, pinen, kamfora, sabinen, 1,8-cyneol i seskwiterpeny (np. achillicyna). Ponadto roślina zawiera między innymi substancje gorzkie i garbniki, kumaryny, fosfor, sól potasową, szerokie spektrum flawonoidów oraz wiele innych substancji.
Uprawa we własnym ogrodzie
Krwawnik rozmnaża się przez wysiew, podział korzeni lub sadzonki. Nasiona można wprawdzie wysiewać od kwietnia bezpośrednio w rzędach na przygotowanym gruncie, jednak zazwyczaj skuteczniejszą metodą jest uprawa wstępna w skrzynkach wysiewnych. Ze względu na długi czas kiełkowania z uprawą wstępną można zacząć już w marcu. Nasiona kiełkują na świetle, dlatego należy je tylko lekko docisnąć i nie przykrywać podłożem do wysiewu.
Po wykiełkowaniu siewki należy w krótkim czasie przepikować i posadzić w doniczkach. Następnie można zdecydować, czy krwawnik zostanie posadzony w gruncie, czy pozostanie w donicy. Jeśli ogrodnik zdecyduje się na grunt, musi wziąć pod uwagę, że kłącze osiąga długość ponad metra i tworzy mnóstwo rozłogów, z których wiosną wyrasta wiele nowych roślinek.
Krwawnik ma zatem skłonność do rozrastania się, ale doskonale nadaje się do uprawy mieszanej z innymi bylinowymi ziołami, na przykład z dziurawcem (Hypericum perforatum). Stanowisko dla krwawnika powinno być w pełnym słońcu. Przy zbyt dużym zacienieniu roślina zamiera, tak samo jak przy zastoinach wody. Jeśli chodzi o glebę, roślina jest bardzo mało wymagająca. Choć preferuje raczej ziemię wapienną, bez problemu rośnie także na glebach próchnicznych lub ubogich. Aby pobudzić roślinę do ponownego kwitnienia, można po prostu odciąć przekwitłe kwiatostany.
Rytuał, mitologia i symbolika
W starożytnych Chinach łodygi krwawnika wykorzystywano w ramach wyroczni I Ching („Księga przemian”), konkretnie jednak w kontekście rytuału odliczania. Po odliczeniu łodyg można było dokonać interpretacji wyroczni.
W europejskich stronach krwawnik – który w tradycyjnej symbolice kojarzony jest ze zdrowiem, miłością, odwagą i mądrością – był niegdyś również używany jako roślina wróżebna, najczęściej jednak przez kobiety. Według wierzeń ludowych kobieta śni o swoim przyszłym ukochanym, jeśli włoży sobie ziele krwawnika pod poduszkę. Jednak tylko wtedy, gdy roślina została zerwana na grobie młodego mężczyzny. Ponadto dawniej niemowlętom wieszano nad kołyską pęk krwawnika, aby odpędzić złe duchy i negatywne energie. Jeśli dzieci dręczyły koszmary senne, kładziono im na oczy wilgotny woreczek z krwawnikiem.
Celtowie bardzo cenili tę roślinę z wielu powodów. Po pierwsze ze względu na jej szczególną moc leczniczą, a po drugie krwawnik służył do wróżenia, na przykład do przepowiadania pogody. U Germanów krwawnik był ponadto znany jako Grut (przyprawa do piwa).
Podobno krwawnik miał być używany przez średniowieczne zielarki jako składnik ich czarodziejskich napojów. Brakuje jednak na to jednoznacznych dowodów. Można jednak przypuszczać, że tak było. W toku chrystianizacji krwawnik, który pierwotnie był poświęcony Freyi, podobnie jak wiele innych pogańskich roślin rytualnych, stał się tak zwaną trawą Marii. W Schwarzwaldzie do dziś święci się krwawnikiem kościoły oraz stojące pod gołym niebem ołtarze maryjne.
Krwawnik jako roślina lecznicza
„Krwawnik jest rzeczywiście rośliną leczniczą o tak szerokim spektrum działania, że można go niemal nazwać uzdrowicielem wszystkiego.” (STORL 2005: 185)
Jako środek tamujący krwawienie i wspomagający gojenie ran krwawnik znany jest już od starożytności. Jednak nie tylko w Europie, lecz także w Chinach czy wśród północnoamerykańskich plemion indiańskich krwawnik od tysiącleci wykorzystuje się w celach leczniczych. Mianowicie do leczenia krwawień urazowych (krwawienia wewnętrzne, krwotoki z nosa), zapaleń oczu, nadciśnienia, zaburzeń czynności wątroby, braku apetytu, problemów trawiennych (wzdęcia, biegunka, skurcze żołądka, zaparcia), chorób skóry (m.in. łuszczyca), hemoroidów, chorób gorączkowych, reumatyzmu, choroby Parkinsona, zapalenia prostaty, schorzeń nerek, kataru oraz dolegliwości kobiecych (zapalenia jajników, zaburzenia miesiączkowania, białe upławy i bolesne brodawki sutkowe). W celach leczniczych krwawnik można stosować zarówno wewnętrznie, na przykład jako napar herbaciany, jak i zewnętrznie, na przykład w postaci kąpieli siedzącej, wyciągu wodnego lub maści.
Krwawnik, w zależności od obrazu choroby, bardzo dobrze komponuje się z innymi roślinami. Tak na przykład przy zaburzeniach trawienia mieszanka herbaciana z krwawnika i rumianku (Matricaria chamomilla) jest – moim zdaniem – jeszcze skuteczniejsza niż sama herbata z krwawnika. Przy chorobach z gorączką pomaga połączenie krwawnika, czarnego bzu (Sambucus nigra) i mięty (Mentha spp.).
Preparaty z suszonego ziela krwawnika były dawniej używane także jako lecznicza tabaka, stąd również nazwa „Old men’s pepper”. Pieprz dlatego, że tabaka z krwawnika, podobnie jak pieprz, dość mocno piecze w nosie.
Uwaga: Długotrwałe stosowanie krwawnika w celach leczniczych może, podobnie jak kuracja dziurawcem, prowadzić do nadwrażliwości skóry na słońce (fotosensybilizacji).
Właściwości działania
Profil działania krwawnika obejmuje właściwości od ściągających, antybiotycznych, przeciwgrzybiczych, przeciwkrwotocznych (tamujących krwawienie), przeciwnowotworowych, moczopędnych, przeciwzapalnych i hipoglikemizujących aż po rozkurczowe. Na płaszczyźnie psychoaktywnej krwawnik działa lekko uspokajająco, przeciwlękowo, harmonizująco, oczyszczająco na umysł i wspierająco intuicję, przy czym efekty te można wzmocnić dzięki synergistycznemu połączeniu z innymi roślinami, na przykład z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis), konopiami (Cannabis indica/sativa), chmielem (Humulus lupulus), dziurawcem (Hypericum perforatum), rumiankiem (Matricaria chamomilla) i szałwią (Salvia spp.). Ogólnie rzecz biorąc, działanie psychoaktywne jest bardzo łagodne i większość osób odczuwa je jedynie jako subtelne, a mimo to wyraźnie wyczuwalne.
Na czysto energetycznej płaszczyźnie, na przykład stosowany jako kadzidło, krwawnik działa silnie oczyszczająco. Przepędza złe energie i wzmacnia dobre. Poza tym sprzyja aktywacji czakry czoła (= trzeciego oka), dlatego ziele krwawnika doskonale nadaje się między innymi do okadzania podczas wizji oraz snów.
Alergicy muszą uważać!
Skutkami ubocznymi, które czasami występują przy zastosowaniu zewnętrznym, są swędzące podrażnienia skóry, takie jak na przykład powstawanie pęcherzyków. Osoby, które ogólnie reagują nadwrażliwością na rośliny z rodziny astrowatych, powinny dla bezpieczeństwa całkowicie zrezygnować z wewnętrznego stosowania krwawnika. Nawet wdychanie dymu z okadzania krwawnikiem może u alergików w określonych okolicznościach prowadzić do nieprzyjemnych objawów, takich jak na przykład pieczenie w gardle lub trudności w oddychaniu. Żadne szczególne interakcje z innymi roślinami leczniczymi nie są znane. Zasadniczo krwawnik można dobrze łączyć z innymi roślinami leczniczymi.
Czas zbioru i formy przygotowania
Ziele krwawnika zbiera się w pełni lata. Najlepiej w południowym upale i dokładnie w te dni, gdy roślina dopiero zaczyna kwitnąć. Ziele suszy się zawieszone w pęczkach łodygami do dołu, w przewiewnym i zacienionym miejscu.
Sok wyciskany
Świeża roślina jest w okresie kwitnienia całkowicie wyciskana. Zebrany sok można pić.
Kadzidło
Do okadzania używa się zazwyczaj suszonych kwiatów, choć teoretycznie można wykorzystać także całe ziele. Osobiście zazwyczaj uzależniam skład od tego, czy okadzam w pomieszczeniu, czy na zewnątrz. We wnętrzu okadzam kwiatami, podczas gdy na zewnątrz używam całego ziela. Krwawnik wytwarza lekki dym o delikatnie korzennym aromacie. Można go wspaniale łączyć z innymi kadzidłami, ale równie dobrze można go okadzać samodzielnie. Ziele krwawnika jest niezbędnym składnikiem większości mieszanek do okadzania typu „wyrocznia”. Ziele krwawnika można również palić, jednak ta forma przyjmowania jest mało rozpowszechniona.
Napar herbaciany
Do herbaty można użyć zarówno świeżego, jak i suszonego ziela krwawnika. Osobiście znacznie bardziej lubię smak świeżego ziela. Na jedną filiżankę przypada 1 do 2 łyżeczek suszonego lub 3 do 4 łyżeczek świeżego ziela. Zalać je wrzącą wodą, zostawić do zaparzenia na 5 do 10 minut i przecedzić.
Kąpiel siedząca lub całościowa
W tym celu jedną do dwóch garści ziela krwawnika gotuje się w 1 do 2 litrach wody, zostawia do naciągnięcia na 20 minut, a odwar dodaje do napuszczanej wody w wannie.
Środek na gojenie ran
Jeśli na przykład podczas spaceru lub wędrówki dozna się rany, świeże liście krwawnika można rozcierać w dłoniach tak długo, aż wypłynie sok roślinny. Można go po prostu nanieść na ranę. Rozcierane liście krwawnika są wspaniałym środkiem pierwszej pomocy przy drobnych urazach.
Źródła, linki i literatura
Steiner, Rudolf (1963): Geisteswissenschaftliche Grundlagen zum Gedeihen der Landwirtschaft, Dornach: Rudolf Steiner Nachlassverwaltung.
Wolf-Dieter Storl (2005): Mit Pflanzen verbunden, Stuttgart: Franckh-Kosmos Verlag.
Branchen-Update
News, Analysen und Reportagen — mehrmals im Monat direkt in dein Postfach.
Folge uns
